बलिदानाचं कफन डोक्याला बांधून

बलिदानाचं कफन डोक्याला बांधून
झेंड्यासह दांडा हातात घेऊन आम्ही !

- आनंद गायकवाड

--------------------------------------------------------------------------

कार्यकर्ते कधी निराश होतात तर  काही तग धरून राहतात, पण ये जीना भी क्या जीना है यार,असं टोचून त्याचंच आयुष्य त्याला बोलतं असतं. जगावं तर लागते, चार घासाची सोय करण्यात त्याची फरफट होते.  मजुरीच्या भरोशावर कधीतरी तो आपला परिवार उभा करतो. बायकोसह धबधब्याच्या फव्वाऱ्यात चिंब भिजण्याचा आनंद त्याला मिळत नाही मात्र फुटलेल्या कवेलूतून , टिनपत्र्यातून गळणारे धबधबे घरातल्या भांड्यात जमा करण्याची कवायत त्यांना करावी लागते. कमी अधिक प्रमाणात कार्यकर्ते असेच जगतात आणि या कार्यकर्त्यांच्या डोक्यावर लाथ देऊन नेते पद, प्रतिष्ठा व पैशाचे पहाड बनतात.

--------------------------------------------------------------------------

दोस्ता ! आजही तू रस्त्यात उभा आहेस
झेंडा हातात घेऊन
म्हणून मी शीतल हवेत बसून

कविता लिहितोय.

अरुण काळे या पँथर ,मास मुव्हमेंट असा चळवळीचा प्रवास करून नोकरीत स्थिरावलेल्या कार्यकर्त्या कवीच्या खंत या कवितेतील ही कबुली आहे. अरुण आता नाही.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या चळवळीचा झेंडा हातात घेऊन शासन, प्रशासन व जातियवादी मनोवृत्तीच्या समूहाला भिडणारा हा कार्यकर्ता नावाचा प्राणी सर्वबाजूंनी टोचून टोचून मारल्या जाताना आज दिसतोय.

दोस्ता ! तुझ्यामुळे निर्विघ्न सावली भोगणारे

कृतघ्नपणे तुला बोल लावतात.

ही बोलकी ओळ कार्यकर्त्यांची अवस्था विशद करायला पुरेशी आहे. कुणी त्याला वर्गणीचोर म्हणतो तर कुणी मवाली. कुणी दलाल म्हणतो तर कुणी सेल्समन. कुणी भाकऱ्या तर कुणी बेवडा म्हणून त्याचा उद्धार करतो. कार्यकर्त्यांच्या अश्रू, घाम, रक्त सांडण्यातून ज्यांचे जीवन सुखमय व गाल गुलाबी झाले ते लेखणीबहाद्दर सुद्धा लेखणीने त्याची चामडी सोलतात. त्याचा दोष एवढाच की ऐन तारुण्यात त्याचा ट्रॅक बदलला. आपल्या बांधवांवर होणाऱ्या अन्यायाविरुद्ध पेटून उठताना त्याला आपल्या भविष्याचेही भान राहिले नाही. शिक्षण सुटले, नोकरी नाही, दिवसरात्र समाज... समाज... समाज. शेजारची मधुबाला, तेरी दो टकियाँ दी नौकरी में मेरा लाखों का सावन जाये , म्हणत म्हणत कायमची दूर जाते. कार्यकर्ता आपली शबनम लटकवून पुन्हा सडकेवर उतरतो आणि आकाशात समग्र क्रांतीचे स्वप्न रंगवत बसतो. जशी गरिबी बालपण मोडीत काढते तसे आंदोलनही तारुण्य हिरावून घेते. कार्यकर्त्याला चालता फिरता मिळणाऱ्या शेकडो जयभीमची कमाई सोडली तर जयभीम करता करता टाचा घासून मरणे त्याच्या वाट्याला आलेले मी पाहिले आहे.

पॅंथर दिवे लागण्या आधी
घरी परतलेलं बरं !

कुठल्या चौकात;

केव्हा दगडफेक होईल
सांगता येत नाही.

अनिल कांबळे या कार्यकर्त्या कवीची ही भीती आणि खबरदारीही. पँथरच्या कार्यकर्त्यांचे बलिदान आपल्या सर्वांना माहिती असेलच. त्यासाठी पँथर भागवत जाधव आठवावा लागेल. कार्यकर्ते कधी निराश होतात तर  काही तग धरून राहतात, पण ये जीना भी क्या जीना है यार,असं टोचून त्याचंच आयुष्य त्याला बोलतं असतं. जगावं तर लागते, चार घासाची सोय करण्यात त्याची फरफट होते.  मजुरीच्या भरोशावर कधीतरी तो आपला परिवार उभा करतो. बायकोसह धबधब्याच्या फव्वाऱ्यात चिंब भिजण्याचा आनंद त्याला मिळत नाही मात्र फुटलेल्या कवेलूतून,टिनपत्र्यातून गळणारे धबधबे घरातल्या भांड्यात जमा करण्याची कवायत त्यांना करावी लागते. कमी अधिक प्रमाणात कार्यकर्ते असेच जगतात आणि या कार्यकर्त्यांच्या डोक्यावर लाथ देऊन नेते पद, प्रतिष्ठा व पैशाचे पहाड बनतात. 

       काही दुसऱ्या प्रकारचे कार्यकर्ते सुद्धा आपल्याला पाहायला मिळतात. बाबासाहेबांच्या उपकारामुळे अनेक बाबुसाहेब जन्माला आलेत. आयुष्यभर नोकरी चाकरी करतांना जे कधी समाजाकडे ढुंकूनही पाहत नाही. जात लपवतात, सामाजिक कार्यासाठी श्रम व पैसाही देत नाहीत ते निवृत्त झाल्यावर कोणत्यातरी धार्मिक संघटनेशी जुळवून घेतात आणि गुडघेदुखीच्या या वयात शूभ्र वस्त्र घालुन गुडघ्यावर वाकून नमो तस्स करताना आढळतात. किंवा राजकीय संधान साधून थेट पदाधिकारी होतात. हे कार्यकर्ते अलिकडे मोठ्या प्रमाणात आढळतील. 

मुरलीधर जाधवांनी जो कार्यकर्ता रेखाटला तो आपल्याला पँथर चळवळीपासून ते खैरलांजी हत्याकांड विरोधी आंदोलनात पाहायला मिळतो. नामांतर आंदोलनात हे कार्यकर्तेच कवी,लेखक सुद्धा होते. बरेचदा कवी आणि कार्यकर्ता एकच असतो. तो जे जगतो ते कवितेत मांडतो. 

त्याच्यासाठी.............

कविता होत असते
पावसात गळणाऱ्या झोपडीचं मजबूत छप्पर
शेवटी कविता असते.

पोटाला पालवं बांधून खडी फोडणारे असंख्य हात

अनिल कांबळे या कार्यकर्त्या कवीची ही रचना आहे. वाशीम जिल्ह्यातील पारडी टकमोर या गावात झोपडी नंबर बारा मध्ये तो मजुरी करणाऱ्या मायबापाच्या पोटी जन्माला आला. शिकताना दलित पँथरच्या प्रवाहात सामील झाला. जिंदाबाद मुर्दाबाद चे नारे द्यायला शिकला. नामांतराच्या आंदोलनात लाॅंगमार्च मध्ये सहभागी झाला. तुरुंगात गेला. पक्का कार्यकर्ता झाला. पेटलेल्या वर्तमानाचा पलिता हातात घेऊन खांद्यावरची शबनम सांभाळत मार्गस्थ झाला. आंबेडकरी चळवळीची वाट चालताना स्वतःचे भविष्य पायाखाली कधी दबले याची जाणीवच अनिलला झाली नाही. पोट भरण्यासाठी गुजरात मधील खाणीतील दगडं फोडतानाही जातियतेचे चटके बसलेच. तिथूनच अनिलच्या कवितेचा प्रवास सुरू झाला.

मी एक दरवेशी, आयुष्याचं अस्वल
घेऊन दारोदार फिरणारा
अनुभूतीची कविता उधारीत वाटणारा.

आपलं आयुष्य विषाचा प्याला झालंय याची खंत कवितेत व्यक्त करताना आपल्या सहचारिणी मुळे फाटलेलं आयुष्य शिवता आलं असं अनिल म्हणतो. उसवलेल्या  कार्यकर्त्यांच्या वाट्याला सुई दोरा घेऊन उभी ठाकलेली पत्नी नावाची एक माऊली असते ही एक जमेची बाजू म्हणायची. अनिलच्या कविता उशिरा प्रकाशित झाल्यात. मित्रांनी पुस्तक प्रकाशनासाठी दिलेले पैसे अनिल ने कविता नावाच्या मुलीच्या लग्नासाठी कामी लावले. कविता कागदावरच राहिली. ज्यांच्या रोजीरोटीचा प्रश्न सुटला ते भराभर व भाराभार लिहिते झाले. पण माझी भाकरीचा प्रश्न सोडविण्यात अर्धी जिंदगी बर्बाद झाली. अशी खंत ते व्यक्त करतात. झोपडी नंबर बारा, हा अनिलचा काव्यसंग्रह अखेर प्रकाशित झाला. कार्यकर्ते कसे जगतात , कार्यकर्त्यांचा वापर करून नेते कसे मोठे झालेत यावर प्रकाश टाकताना स्वतःच्या आयुष्याचा आलेखही ते कवितेतून चितारतात. आंबेडकरी चळवळीशी निष्ठा ठेवून ते प्रतिक्रियावाद्यांवरही तुटून पडतात. 

गांधीजींच्या काठीला धरून
संघवाल्याची चड्डी सांभाळत बसणारा
या ग्लोबलायझेशनच्या काळात
मी अविरत चालतच जाणार
मनुच्या पिलावळीला पायाखाली तुडवत.

असा निर्धार अनिलची कविता व्यक्त करते. ब्राह्मणवाद व भांडवलशाहीच्या अनैतिक संबंधातून जन्माला येऊ घातलेली चड्डीवाल्यांच्या स्वप्नातील महासत्ता वांझ ठरली असून ही महासत्ता कुणाची रखेल आहे असा जळजळीत सवाल अनिल करतो. या कवितेला वर्तमानातील धोके माहीत आहेत तर भविष्यातील संकटांची चाहूल लागलेलीच आहे म्हणून ती मुक्याचे सोंग घेऊन मख्खपणे रिलायन्सच्या टॉवरवर उभ्या असलेल्या वांझ महासत्तेवर शरसंधान करते. स्वतःच्या आयुष्याशी दोन हात करताना , खांद्यावरची शबनम व हातात पकडलेला चळवळीचा झेंडा सांभाळून अनिल कांबळे शब्दांचे भीमास्त्र चौफेर फेकतो. या माऱ्यात कार्यकर्त्यांचा वापर करून मोठे झालेले नेतेही सुटत नाही. नेत्यांना कार्यकर्ते मिळतच असतात. वर्षानुवर्षे नेत्यांचे आदेश शिरोधार्य मानून कार्यकर्ता आंदोलनात उतरतो, झेंडा घट्ट धरून ठेवतो, शत्रूंवर दांडाही चालवतो, प्रसंगी पोलिसांचे दंडुके खातो, तुरुंगात जातो, घरात चूल पेटली की नाही याकडे दुर्लक्ष करतो. नेता एकदिवस त्याला घराचा रस्ता दाखवतो.  अनिल गेला की नेत्याला अशोक मिळतो, अशोक सुटला की सिद्धार्थ मिळतो. कार्यकर्ते असे बर्बाद होत राहतात. आंबेडकरी म्हटल्या जाणाऱ्या संघटनेचा/ राजकीय पक्षाचा कार्यकर्ता असा वाळीत पडतो. कार्यकर्ता निराशेच्या पेल्यात बुडतो तरी शत्रूंच्या झुंडीवर फेकण्यासाठी दगड हातात घेतो. नव्यानेच शुभ्र वस्त्र परिधान करून धम्ममय झालेली नीतीमान व शीलवान मंडळी कार्यकर्त्याला बेवडा संबोधून बौद्ध मानण्यासही नकार देते. दलितांच्या उद्योगपतींनी उभी केलेली संघटनाही उद्योजक कार्यशाळेकरिता  कार्यकर्त्यांसाठी दारे बंद करते. सगळीकडून टाकल्या गेलेला हा कार्यकर्ता नवा अस्पृश्य म्हणून आकार घेऊ लागतो. आयुष्यात गमावलेल्या वेळकाळाचे गणित जुळवत शिल्लक राहिलेल्या बाकीतील शून्य, शून्यात पाहत पाहत शून्यातच विलीन होऊन जातो. कार्यकर्त्यामुळे नेत्यांचं जीवन बदलते, आंबेडकरी कार्यकर्ता बदललेल्या नेत्याला कवितेच्या कठड्यात उभा करतो, अनिलने ही तसेच केले....बघा ! 

बदल

आमच्या अस्तित्वाला छेद देऊन
तुमच्या खिशासह पोटाचा आकार वाढत गेला
आम्ही आमच्या पोटाचा
विचार न करता
तुमच्या पाठीमागं
बलिदानाचं कफन डोक्याला बांधून 
झेंड्यासह दांडा हातात घेऊन.

जागतिकीकरणाच्या रेट्यानं
वाढला तुमचा वेग.
लयभारी तुमची क्रेझ, बिझी तुमचं नेटवर्क
वेबसाईट तुमची होत नाही ओपन
सदानकदा असता तुम्ही नाॅट रिचेबल
कधीतरी मला मॅसेज येतो
नाऊ आय एम अनेबल

कालपरवा तुमच्या वाढदिवसाचा 
डिजिटल बॅनर चौकात झळकला
ईमेल ॲड्रेसवर तुमच्या 
बेस्ट कॉम्प्लीमेन्ट्स आल्याच असतील 
मी पोस्टानं पाठवलेल्या पत्राची
पोच मात्र आलीच नाही, नेव्हर माईन्ड

तुमची आठवण कायम राहावी म्हणून
वाढदिवसाचं डिजीटल बॅनर
मी आणलं घरी
आडवं बांधलं घराच्या कमजोर छतावर 
पावसाळ्यात आधार मिळावा म्हणून.

- अनिल कांबळे